Arroganca dhe poshtërimi: kur fyerja bëhet mjet për të imponuar vullnetin

Pse disa njerëz përdorin fyerjet dhe poshtërimin për të marrë atë që duan? Psikologjia përmend shkaqe të ndryshme, nga kërkimi i kontrollit te tipare që lidhen me kënaqësinë nga vuajtja e tjetrit. Të kuptosh sjelljen nuk do të thotë ta pranosh: kufijtë dhe respekti kanë rëndësi.

Ndërprerja e vazhdueshme e të tjerëve, përqeshja dhe fyerjet ndaj njerëzve që nuk plotësojnë kërkesa mund të jenë pjesë e një modeli të përsëritur sjelljeje. Psikologjia ofron disa shpjegime për këto veprime, por thekson se një rast i vetëm nuk mjafton për të përcaktuar karakterin apo motivet e dikujt.

Poshtërimi si mjet kontrolli

Për disa njerëz, vrazhdësia shërben për të imponuar mendimin, për të mbytur kundërshtimet ose për të treguar se kush vendos rregullat. Ngritja e zërit, frikësimi dhe përqeshja mund ta shtyjnë bashkëbiseduesin të tërhiqet, duke i dhënë personit ndjesinë se ka fituar kontrollin.

Në këto raste, kënaqësia mund të lidhet më shumë me ndjenjën e pushtetit dhe arritjen e qëllimit sesa me vuajtjen e tjetrit. Nëse kjo sjellje i sjell vazhdimisht rezultat personit, ai mund të vazhdojë ta përdorë.

Një faktor tjetër mund të jetë bindja se të tjerët duhet t’i plotësojnë kërkesat e dikujt. Pritja në radhë, refuzimi ose një mendim ndryshe mund të perceptohen si fyerje personale. Një metaanalizë e botuar më 2021 në revistën “Psychological Bulletin”, e cila përfshiu 437 studime dhe 123.043 pjesëmarrës, gjeti lidhje mes tipareve narcistike dhe agresivitetit, veçanërisht në situata provokimi.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo person arrogant është narcist apo se çdo individ me tipare të tilla sillet në mënyrë agresive. Te disa persona mund të ndikojnë ndjeshmëria ndaj kritikave dhe frika nga poshtërimi, ndërsa te të tjerë mbizotërojnë ndjenja e superioritetit dhe pritshmëria për trajtim të privilegjuar.

Kur lëndimi i tjetrit bëhet shpërblim

Disa individë mund të përjetojnë kënaqësi kur shkaktojnë shqetësim ose vuajtje. Në psikologjinë e personalitetit, kjo prirje njihet si sadizëm i përditshëm, por bëhet fjalë për një tipar të studiuar, jo për një diagnozë që mund të vendoset pas një bisede të pakëndshme.

Një hulumtim i vitit 2019, i botuar në “Personality and Social Psychology Bulletin”, përfshiu tetë studime me gjithsej 2.255 pjesëmarrës. Sipas rezultateve, personat me tipare më të theksuara sadiste shfaqnin më shumë agresivitet ndaj atyre që i provokonin, por edhe ndaj njerëzve që nuk u kishin bërë asgjë. Ata gjithashtu raportonin ndjenja më pozitive gjatë sjelljeve agresive.

Këto gjetje sugjerojnë se lëndimi i të tjerëve mund të përjetohet si shpërblim emocional nga disa njerëz. Megjithatë, ato nuk përcaktojnë me siguri motivet e një kolegu, partneri apo të njohuri të caktuar.

Kufijtë dhe përgjegjësia

Shprehje si “jam thjesht i sinqertë” ose “nuk di ta pranosh shakanë” mund të përdoren për t’iu shmangur përgjegjësisë. Sinqeriteti nuk kërkon fyerje, ndërsa shakaja nuk e justifikon poshtërimin. Një mënyrë praktike për t’iu përgjigjur është vendosja e një kufiri të qartë: biseda mund të vazhdojë, por jo përmes fyerjeve.

Nëse sjellja vazhdon, ndërprerja e bisedës mund të jetë e dobishme kur rrethanat e lejojnë. Në marrëdhënie ku ka varësi, pabarazi pushteti ose frikë nga pasojat, kërkimi i mbështetjes profesionale mund të jetë i nevojshëm; përballja e drejtpërdrejtë nuk është gjithmonë e sigurt. Ndryshimi kërkon përgjegjësi dhe përpjekje konkrete, ndërsa një kërkimfalje merr kuptim kur pasohet nga sjellje ndryshe.