Plani i çuditshëm i grabitësve amerikanë dhe lidhja me efektin Dunning-Kruger

Dy grabitës besuan se lëngu i limonit do t’i bënte të padukshëm për kamerat e bankave. Pamjet i identifikuan, ndërsa historia e tyre më vonë frymëzoi pyetje kërkimore që lidhen me efektin Dunning-Kruger.

Të bindur se lëngu i limonit do t’i fshihte nga kamerat e sigurisë, dy grabitës amerikanë hynë të armatosur në disa banka në zonën e Pittsburghut. Plani dështoi kur pamjet i regjistruan qartë, por historia e pazakontë tërhoqi vëmendjen e një psikologu dhe u bë një nga frymëzimet për kërkimet mbi efektin Dunning-Kruger.

Në vitin 1995, McArthur Wheeler dhe Clifton Earl Johnson kryen grabitje në disa banka, mes tyre degë të Mellon Bank në Swissvale, Parkvale Savings Bank dhe Fidelity Savings Bank në Brighton Heights. Ata nuk mbanin maska dhe nuk u përpoqën t’i shmangeshin kamerave; fytyrat i kishin lyer me lëng limoni.

Sipas rrëfimit të Wheeler, Johnson i kishte thënë se limoni përdoret për të krijuar bojë të padukshme dhe se mund të kishte efekt të ngjashëm në lëkurë. Për ta provuar idenë, Wheeler e lyu fytyrën dhe bëri një fotografi me aparat Polaroid. Fytyra nuk doli në imazh, ndaj të dy e morën fotografinë si dëshmi se metoda funksiononte. Policia më vonë sugjeroi se rezultati mund të ishte shkaktuar nga mënyra e përdorimit të aparatit ose nga filmi.

Nga kamerat e bankave te kërkimet psikologjike

Gjatë grabitjeve, kamerat i regjistruan fytyrat e tyre dhe pamjet ndihmuan autoritetet t’i identifikonin e t’i arrestonin. Kur policia ia tregoi Wheeler fotografitë, ai thuhet se reagoi me habi: “Por unë e kisha vendosur lëngun e limonit! E kisha vendosur lëngun e limonit!” Sipas raportimit, Johnson bashkëpunoi me autoritetet dhe dëshmoi kundër Wheeler; ai u dënua me pesë vjet burg, ndërsa Wheeler mori më shumë se 24 vjet.

Rasti u përfshi në botimin e vitit 1996 të “World Almanac” dhe tërhoqi vëmendjen e David Dunningut, psikolog social në Universitetin Cornell. Ai u interesua për sigurinë me të cilën grabitësit kishin besuar në një arsyetim të gabuar: jo vetëm kishin nxjerrë përfundim të pasaktë, por nuk e kishin dalluar gabimin.

Dunning dhe studenti i doktoratës, Justin Kruger, zhvilluan më pas kërkime mbi mënyrën se si njerëzit vlerësojnë aftësitë e tyre. Nga puna e tyre u formulua koncepti që njihet si efekti Dunning-Kruger. Studimi fillestar lidhi performancën e dobët në disa detyra me vështirësinë për ta vlerësuar saktë nivelin personal, pasi aftësitë e nevojshme për të kryer një detyrë ndihmojnë edhe në dallimin e gabimeve.

Një koncept, jo diagnozë

Dunning e përshkroi këtë si “barrë të dyfishtë”: mungesa e kompetencës mund të çojë në vendime të gabuara dhe njëkohësisht ta kufizojë aftësinë për t’i kuptuar ato. Megjithatë, efekti nuk nënkupton se çdo person me njohuri të kufizuara është tepër i sigurt në vetvete. Kërkimet e mëvonshme kanë rishqyrtuar disa interpretime statistikore, duke vënë në dukje se lidhja mes aftësisë reale dhe vetëvlerësimit është më komplekse nga sa paraqitet shpesh.

Efekti Dunning-Kruger nuk është sëmundje apo diagnozë psikiatrike, por një koncept për prirje të caktuara në vetëvlerësim. Historia e Wheeler dhe Johnson shërben si ilustrim, jo si provë shkencore: bazën e konceptit e përbëjnë studimet eksperimentale të psikologëve.